بزرگترين فيلسوف اين عهد كه بايد او را بازماندهء روزگار پيشين دانست خواجه افضل الدين محمّد بن حسن مرقى كاشانى معروف به بابا افضل است كه نسب تعليم خواجه نصير الدين طوسى از يك راه يعنى از راه تعلّم در نزد كمال الدين محمّد حاسب ، از شاگردان افضل الدين كاشانى ، به دو مىرسيد . چون بابا افضل از شعرا و نويسندگان معتبر و مشهور زبان فارسى است البتّه شرح احوالش را در زمرهء شاعران و نويسندگان اين عهد خواهم آورد و اينجا فقط ذكر اين نكته را لازم مىدانم كه او عمر نسبة دراز يافت چنان كه بيك تقدير ، يعنى از باب حوزهء تعليمى ، حتما متعلّق بپيش از دورهء مغول است و بتقدير ديگر يعنى از باب آنكه سال وفاتش مصادف با دورهء سلطنت ايلخانان در ايران بود ، باز بسته بقرن هفتم است و ازينجاست كه ما او را در شمار حكماى اين عهد ذكر مىكنيم بىآنكه اثر بارزى از سير حكمت درين دوره پذيرفته باشد . سال وفاتش را باختلاف 606 و 667 و حتّى 707 نوشته‌اند « 1 » . كارهاى افضل الدين از چند باب شايستهء تحقيق و مطالعهء دقيق است . نخست آنكه او با نگارش رسالات متعدد شيواى خود به زبان فارسى يا با ترجمهء بعضى از رسائل فلسفى بدين زبان ، و با ورود در مباحث مختلف حكمى و جستجوى اصطلاحات روان و سهل و گنجانيدن آنها در عبارات مستحكم كه هم جنبهء معنى و هم جانب لفظ در آن بكمال است ، سودمندترين كار را براى بخشيدن ارزش حكمى بدان كرده است و قيمت كار او بر اثر وسعت و اشتمال آن بر مباحث منظم مختلف از ارزش كارهاى فيلسوفان پارسىگوى پيشين كمتر نيست . ديگر آنكه او فيلسوفى مدرسه‌يى و متوقّف در عقايد پيشينيان و متحجّر در اصطلاحات و گفتارهاى آنان نيست بلكه مبتكر و صاحب نظر و گاه تأويل‌كننده و راه جوينده بحقايق جديد يا توجيهات تازه است و حتّى انديشه‌هاى حكمى او از كتاب و رساله تجاوز مىكند و بتقريرات و نامه‌هاى او و باشعارش مىرسد و اين نشان مىدهد كه در واقع مرد انديشنده‌ييست كه پيوستگى انديشه‌هاى خود را همه‌جا حفظ مىكند و فقط بدرس و وسايل درس يعنى كتاب و رساله انحصار نمىبخشد . - ديگر

--> ( 1 ) - مقدمهء مرحوم سعيد نفيسى بر « رباعيات بابا افضل كاشانى » تهران 1311 ص 30